Pierwsze wzmianki o istniejących ogrodach przydomowych pochodzą z 1893 roku, jest to instrukcja uprawiania działki przez górników górnośląskich i hutników opracowana przez Heinricha Kochla z Siemianowic Śląskich. Początek XX wieku to okres zakładania pierwszych ogrodów działkowych szczególnie w Chorzowie, Katowicach, Rudzie Śląskiej, Toszku i Siemianowicach Śląskich. Najstarszymi ogrodami istniejącymi od 1905 roku do chwili obecnej są ROD: "im. A. Czarneckiego" w Chorzowie i "Nadzieja" w Toszku. W kolejnych latach powstawały następne i od 1914 roku założono ich 14 na 45 ha, a użytkowało je 2000 działkowców. W okresie I wojny Światowej zarejestrowano już na Śląsku i Zagłębiu około 50 tys. użytkowników działek. W 1923 roku powołano Śląską Izbę Rolniczą, w której rejestrowano 12 towarzystw ogródków działkowych. W 1930 roku utworzono Związek Towarzystw Ogrodów i Osiedli Działkowych Województwa Śląskiego, w którym w 1939 roku zrzeszonych było 146 towarzystw ogrodów z 21.178 działkowcami gospodarującymi na 488 ha. Większość tych ogrodów założono dla bezrobotnych z dotacji Funduszu Pracy, była to jedna z form pomocy najbiedniejszym. Od 1935 roku organizowano na ogrodach półkolonie dla dzieci. 1933 roku założono własny miesięcznik Działkowiec Śląski. W okresie powojennym znacząco zwiększa się liczba ogrodów, dochodząc w 1948 do 25 z 45 tys. działkowców.

W chwili obecnej Okręg liczy 603 Rodzinnych Ogrodów Działkowych, 92 512 działkowców gospodarujących na terenie o powierzchni 3 781,36 ha. Ogrody te zgrupowane są w 10 delegaturach.

 

Historia ogrodów działkowych na Śląsku – Referat na 100 lecie zorganizowanego ruchu ogrodnictwa działkowego w województwie śląskim.

Ogródek działkowy to mały skrawek zieleni, działkowicz natomiast to ten, kto potrafi połączyć ciężki trud na działce z odpoczynkiem i przyjemnością czerpaną z tej pracy.

Jednak przenieśmy się w przeszłość…

       Przekazywanie działek biednej ludności zapoczątkowane zostało a XVI wieku w Anglii, a w innych krajach w okresie intensywnego rozwoju kapitalizmu. Nadawanie niewielkich obszarów ziemi przeważnie o powierzchni kilkuset metrów² do I wojny światowej był aktem darowizny ludzi dobrej woli oraz posiadaczy ziemskich i właścicieli zakładów przemysłowych. Ogrody te, wykorzystane podczas wojny w celach aprowizacyjnych, stanowiło formę pomocy społecznej, a niekiedy były sposobem przywiązania pracownika do ziemi lub miejsca pracy.

W II połowie XIX wieku w Niemczech powstała koncepcja zakładania ogródków działkowych dla dzieci. Pomysł dał lekarz z Lipska Daniel Gottieb Schreber (1808-1861), który stwierdził związek pomiędzy trudnymi warunkami życia a wysoką zachorowalnością dzieci, dostrzegł lecznicze własności słońca i świeżego powietrza. To dla uczczenia jego pamięci zakładane ogrody nazwano „szreberowskimi” ².

      Społecznym podłożem tych koncepcji był szeroki w XIX wieku protest mas pracujących przeciw pogarszającym się warunkom higienicznym i zdrowotnym w szybko rozwijających się miastach, co nasiliło się na przełomie wieków, w okresie modernizmu. Idea ta rozpowszechniła się w całej Europie, zwłaszcza w Niemczech i Niemczech Anglii i mniejszym stopniu we Francji.

      Jeszcze w końcu XIX wieku ustalono wielkość działek od 100 do 400 m². Ogródki stały się gospodarczym zapleczem warzywniczym, a brak ochrony socjalnej oraz duża, wciąż wzrastająca liczebność rodzin, wymagały potrzeby uprawiania działek.

    Już na przełomie wieków zaczęły powstawać zrzeszenia i związki działkowców, które jednoczyły się w większe związki narodowe. Ich przedstawiciele uznali w 1926 roku za konieczne utworzenie Międzynarodowego Biura z siedzibą w Luksemburgu. Od 1990 roku Biuro to otrzymało status doradcy przy Radzie Europy, a działalność ta jest wspierana przez Unię Europejską.

      Jeżeli Schreber uważany jest za twórcę idei ogrodnictwa działkowego, to na ziemiach polskich propagatorem podobnej idei był dr Henryk Jordan, od którego nazwiska pochodzi określenie „ogródki jordanowskie”.

      Sięgając w odległą historię w poszukiwanie dokumentów dotyczących ruch działkowego, napotkać można datę 7 listopada 1575 roku, kiedy to Andrzej Górka na Zamku Koźmińskim potwierdza wszystkie przywileje ogródków wymierzonych około Wielkiego Koźmina należących do mieszczan koźmińkich jeszcze sprzed tego roku.

      Kolejne dokumenty pochodzą dopiero z 1824 roku, kiedy to 14 czerwca dokonano pomiarów ogródków „leżących na Błoniu”. Pismo z 16 października 1841 roku dotyczy posiedzenia w sprawie ustalenia granic ogrodów „dla mieszkańców wraz z mającym się tworzyć związkiem względem polepszenia kultury gospodarczej”. Interesujące jest, że powstałe od tegoż 1824r. ogródki działkowe miały formę niewiele odbiegającą  od współczesnych.

     Polski ruch ma swoje zakorzenienia w tej samej, co europejska, epoce, co potwierdza powstanie ogrodu 1897 roku w Grudziądzu; założycielem był lekarz Jan Jalkowski, którego celem było propagowanie zdrowego stylu życia.

Ogródki często pełniły funkcję „mini sanatorium”, a także były miejscem wieloletniego kultywowania polskiej myśli narodowej na ziemiach oderwanych od Macierzy, co należy podkreślić ze szczególną mocą w odniesieniu do zaboru pruskiego.

        Struktura działek była taka sama, jak dzisiejszych rodzinnych ogródków działkowych. Na początku XX wieku powstały podobne działki w Warszawie, Lwowie, Katowicach i Poznaniu. Najbardziej rozwijały się w okręgu poznańskim, który w 1926 roku posiadał dziewięć zespołów ogródków o powierzchni 50 hektarów i zrzeszonych w 1 500 działkowców. działkowców tym samym 1926r. postanowiono zrzeszyć się w jedną organizację, która miała reprezentować interesy wszystkich towarzystw.

W wyniku wspólnych wysiłków, skoncentrowanych w Poznaniu, utworzono Komitet Organizacyjny dla rozpowszechniania idei ogrodnictwa działkowego na cały kraj.

      Teren Śląski był miejscem, gdzie bardzo wcześnie zaczęła kiełkować idea ogrodnictwa działkowego – pierwsze ogródki datują się z początkiem XX wieku. W krótkim czasie Górny Śląsk stał się obszarem o największej koncentracji działek. Przed I wojną światową założono tu 14 ogródków zajmujących w sumie 45 ha powierzchni, na której zlokalizowano dwa tysiące rodzinnych działek. Pionierami tego ruchu byli działacze z Królewskiej Huty ( obecnie Chorzów) – już w 1905 roku założono pierwsze ogrody „szreberowskie”. Zostały one zarejestrowane po przejęciu władzy przez Polaków w 1924 roku i istnieją do dziś pod nazwą ROD im. Augustyna Czarneckiego w Chorzowie.

          Dyrekcja Kopalń Skarbowych w 1905 roku wydzierżawiła 2 ha nieużytków po eksploatacji piasku, potem kolejne 2 ha w 1908 roku. Prace rozpoczęto od ogrodzenia terenu parkanem i doprowadzenia wody. Liczba członków stowarzyszenia zwiększyła się w 1905 roku do 176. W 1906 roku rozpoczęto wznoszenie budynku w którym zlokalizowano restaurację z zapleczem i mieszkanie dla dozorcy.

W czasie I wojny nastąpiła dewastacja majątku i upraw, które były wykorzystywane głównie do uprawy warzyw.

W 1924 roku towarzystwo to zostało zarejestrowane sądownie pod nazwą Stowarzyszenie Przyjaciół Ogródków Spółka z o. o. w Chorzowie I .

         W 1906 roku urzędnicy kopalni „Wujek” wydzierżawili teren o powierzchni 1,7 ha, który przez trzy lata uprawiali indywidualnie. W ramach Stowarzyszenia Upiększania Miasta Katowice w 1909 roku użytkownicy utworzyli towarzystwo, które zorganizowało i wyposażyło ogród dziecięcy. Podczas I wojny zwiększono powierzchnię działek do 200 - 300 m² przez łączenie już istniejących oraz zagospodarowano dalsze 3 ha ziemi pod uprawę warzyw. W tej formie ogród istnieje do dzisiaj pod nazwą ROD im. Tadeusza Kościuszki .

 

       Należy tutaj wskazać na pierwsze powstające na Śląsku ogródki, do których zaliczają się;

- im. Augustyna Czarneckiego w Chorzowie (1905)

- „Nadzieja” w Toszku (1905)

- im. Tadeusza Kościuszki w Katowicach (1906)

- „Promień” w Rudzie Śląskiej- Orzegowie (1906)

- im. Juliusz Ligonia w Katowicach (1907)

- im. Karola Miarki w Chorzowie (1910)

- „Szarotka” w Siemianowicach (1910)

- im. Jana Matejki w Raciborzu (1910)

 

        W czasie I wojny światowej na obszarze GOP-u było 40 – 50 tysięcy użytkowników działek. Już wówczas zorientowano się, że te często dzikie, niezorganizowane działania miały dla bezrobotnych i robotników duże znaczenie nie tylko pod względem gospodarczym, ale  i wychowawczym, często nawet rekreacyjnym.

       Od 1922 roku powstawały dalsze kolonie ogródków robotniczych, głównie dzięki poparciu Dyrekcji Polskich Kopalń Skarbowych w  Królewskiej Hucie. Inicjatywa rozwijała się w Katowicach, Siemianowicach, Rudzie Śląskiej i innych miastach. Prymitywne sposoby upraw, brak wody na działkach nie przyczyniły się do rozwoju kultury ogrodniczej.

 

W 1923 roku powołano Śląską Izbę Rolniczą, a kierownikiem działu ogrodniczego był Władysław Włosik, który zwołał w 1925 roku zjazd delegatów istniejących już wówczas 12 towarzystw ogródków działkowych.

Siły polskie nie były jeszcze skonsolidowane. Tymczasem w 1925 roku powstał Śląski Związek Hodowców Kur i Królików i Ogródków Działkowych z siedziba w Chebziu. Pierwszym długoletnim prezesem tego związku był Franciszek Jendrosz.

        Dopiero w 1928 roku zwołano pierwszą konferencję porozumiewawczą w Wielkich Hajdukach, a pierwszy zjazd konstytucyjny miał miejsce 6 maja 1928 roku w Hajdukach. Reprezentowanych było 8 towarzystw. Postanowiono założyć nowe zrzeszenie pod nazwą Zespół Pracy Stowarzyszeń Ogródków Działkowych w Królewskiej Hucie, zatwierdzono statut organizacji, która miała mieć na razie charakter przejściowy, ze swobodą poszczególnych towarzystw.

Do pierwszego Zarządu – Zespołu zostali wybrani:

- prezes Jan Rymer z Królewskie Huty

- wiceprezes Karol Widach z Chorzowa

- sekretarz Antoni Nowak z Królewskiej Huty

- skarbnik Jan Małysz z Królewskiej Huty

oraz ławnicy:

- Wojtowicz z Rudy Śląskiej

- Jan Kwiotek z Tarnowskich Gór

- Szymura z Katowic- Brynowa

 

Do Zespołu Pracy Stowarzyszeń Ogrodów Działkowych przystąpiło 8 towarzystw (z Królewskiej Huty, Katowic, Rudy Śląskiej i Tarnowskich Gór) w 1928 roku Zespół obejmował 122 członków.

W 1930 roku zmieniono nazwę organizacji na Związek Towarzystw Ogródków i Osiedli Działkowych Województwa Śląskiego. Liczba towarzystw zrzeszonych w tym Związku wzrastała od 8 w 1928r. do 92 w 1935r. i 146 w 1939 roku. Przyłączono dużą ilość ogródków kopalnianych, hutniczych i kolonii „dzikich” działek, nadając im kierunki prawidłowego rozwoju. Wtedy wojewoda śląski dr Michał Grażyński został honorowym prezesem Związku.

W 1933 roku dokonano poświęcenia sztandaru jako pierwszego Polsce symbolu jedności towarzystw ogródków działkowych, co miało miejsce na VI Zjeździe Delegatów w Chorzowie.

Delegatów 1934 roku powołano 5 zarządów okręgowych ( Chorzów, Hajduki Wielkie – obecnie Chorzów Batory, Katowice Rybnik, Wełnowiec – obecnie dzielnica Katowic).

W dniach 2 i 3 września 1033 roku odbył się III Wszechpolski Kongres Związku Towarzystw Ogródków Działkowych w Katowicach. Wtedy powstał też hymn działkowców „Nasza Zielona Rzeczpospolita” od słów Zofii Drwęskiej-Daeringowej.

Referentem i instruktorem ogrodniczym Związku był nadal Władysław Włosik; dzięki jego pracy zakładano nowe kolonie i rozszerzano wiedzę o uprawach. Powiększała się liczba działaczy lokalnych, a dzięki ich ofiarnej współpracy i inicjatywie Związek wyrastał na jedną z największych organizacji w kraju.

           Należy podkreślić, iż większość prac organizacyjnych prowadzona była społecznie, z wielkim zaangażowaniem  licznych działaczy, gdyż stan finansowy Związku nie pozwalał na opłacenie nawet kadry biurowej.

Prezesem Zarządu był Antoni Nowak z Królewskiej Huty (1929-1933); funkcję prezesa Rady Związkowej pełnił Jan Rymer, Naczelnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

         Od 1933 roku rozpoczął się nowy okres w działalności organizacji, w tym czasie bowiem wkraczano w erę podejmowania konkretnej pracy w terenie w porównaniu do poprzednich akcji propagandowych i uświadamiających.

Zebrano także wiele środków finansowych od władz miejskich, a stałego poparcia w tej działalności udzielał zawsze wojewoda śląski dr Michał Grażyński. Również dyrekcje śląskich zakładów przemysłowych zezwalały na przejmowanie nieużytków i przyznawały zarazem pomoc rzeczową na zagospodarowanie tych terenów.

        W przełomowym 1933 roku założono własny organ czasopiśmienniczy „Śląski Działkowiec”.  Z tego czasopisma wynika, że na terenie ogródków działkowych prowadzono różnego rodzaju działalność. Organizowano kursy ogrodniczo-oświatowe dla przodowników, wycieczki dla zwiedzania wzorowych kolonii, akcje dożywiania biednej młodzieży oraz organizowanie półkolonii dla dzieci.

Dzieci otrzymywały pełne wyżywienie a także uczestniczyły w wycieczkach i przedstawieniach. W tym celu powołano w poszczególnych towarzystwach Sekcję Opieki nad dzieckiem. A w1937 roku zorganizowano kurs informacyjny dla działaczy.

 

Zintensyfikowana działalność wychowawcza i kulturalna na rzecz dzieci, współpraca z Polskim Czerwonym Krzyżem  w zakresie opieki medycznej, zajęcia gimnastyczne i ogniska muzyczne spowodowały podniesienie poziomu opieki nad dzieckiem, także w sferze moralnej i kulturalnej. W akcji uczestniczyło ok. 4 100 dzieci, a liczba dożywianych osób dziennie wynosiła ok. 4 000 osób.

Zmieniły się też tereny przeznaczone na uprawę ogrodową, niektóre zostały zlikwidowane wskutek prac budowlanych, zagospodarowano nowe. Uporządkowano te kwestie także pod względem administracyjnym – przy Urzędzie Wojewódzkim Śląskim na mocy zarządzenia wojewody dr M. Grażyńskiego powstał specjalny urząd dla planów regulacyjnych, gdzie opracowano projekt zagospodarowywania terenów z uwzględnieniem przy tym wniosków Związku Towarzystw Ogródków Działkowych.

Jednocześnie powiększono zespól instruktorski (od 1937r. trzech nowych: pp. Jarosa, Schraubego i Szulca).

Na V kongresie Wszechpolskim w Warszawie w 1937 roku zatwierdzono nowy statut, na mocy którego powołano Radę Związkową. Weszli do niej wszyscy prezesi towarzystw oraz 10 członków z wyboru.

Śląska organizacja składała się przed wojną z 10 obwodów *Wielkich Katowic. Wełnowca, Bielszowic z Pawłowem i Kończycami – okolicami Rudy Śląskiej, Orzegowa, Goduli i Nowego Bytomia. Miasta i powiatu tarnogórskiego z Piekarami i Brzezinami, Rybnika, Mysłowic z Janowem, Giszowcem i Szopienicami oraz powiatu pszczyńskiego).

W roku 1939 wskaźnik powierzchni ogródków działkowych na 1 mieszkańca miast wynosił 5,6 m² dla GOP-u i tylko 2,9 m² dla całej Polski.

Trudna sytuacja żywnościowa i gospodarcza po II wojnie zwiększyły zapotrzebowanie na uprawę ziemi w miastach; powierzchnia ogródków stale wzrastała w tym czasie. Patronat nad tą działalnością przejęło Ministerstwo Aprowizacji i Handlu.

Dekret PKWN z 6 września 1944 roku przewidywał przeznaczenie części ziemi z parcelacji po ogrody działkowe.

Poza Związkiem przydzielano działki poprzez rady zakładowe w ramach akcji socjalnej. Powstały w ten sposób ogrody działkowe poza strukturami Związku, który został w949 roku rozwiązany, jego funkcję przejęła Centralna Rada Związków Zawodowych i jej organa terenowe.

Dekretem z dnia 05.03.1945 r. pierwszy wojewoda śląski gen.J.Ziętek powołał kuratora Związku Ogrodów i Osiedli Działkowych na Okręg Śląski, od czego rozpoczęła się akcja rekreowania towarzystw i zarządów oświatowych.

Liczba ogrodów powiększyła się z 11.034 do 17.889, ogródków działkowych z 2 995 dna 9 3441, a małych poletek pod przyszłe ogródki powstało 10 000. Razem liczba wynosi 35 219.     Ogrodnictwo działkowe w dawnych granicach województwa śląskiego powiększyło swój stan posiadania więcej niż trzykrotnie. Podobnie rzecz się ma w Zagłębiu Dąbrowskim i Śląsku opolskim – liczba ogrodów się powiększa.

W 1946 roku odbył się w Zabrzu pierwszy powojenny VII Wszechpolski Kongres TOD, zaczął pracować powołany przez Kongres Zarząd Główny Centralnego Związku  TO i OD.

W Kongresie tym wzięli udział Premier Rządu PL Osóbka –Morawski, gen. A. Zawadzki, Wojewoda Śląski Płk. J. Ziętek.

W październiku 1946 roku w Okręgu Śląsko-Dąbrowskim uchwalono pierwszy w nowej Polsce statut Okręgowego Związku Towarzystw Ogródków i Osiedli Działkowych. Spełniał ten statut wzorcową rolę dla innych tego typu organizacji w kraju.

Działki w dalszym ciągu zakładano na gruntach dawnych zakładów przemysłowych i nieużytków miejskich.

W 1948 roku odbyło się w Katowicach uroczyste poświęcenie sztandaru okręgu katowickiego w związku z obchodami 20-lecia istnienia Wojewódzkiego Związku TO i OD na okręg Śląsko-Dąbrowski.

     W roku 1958 powołano Krajową Radę Pracowniczych Ogródków Działkowych, której zostały przekazane wszelkie kompetencje. Jednak kwestie przydziału działek i ustalania opłat za użytkowanie pozostały w CRZZ.

Na mocy ustawy o pracowniczych ogrodach działkowych z dnia 6 maja 1981 roku powołano do życia Polski Związek Działkowców i jego Zarządy Wojewódzkie. W województwie katowickim zorganizowano Delegatury Rejonowe PZD w jedenastu miastach.

          Rada Ministrów i CRZZ w 1961 roku wydały uchwałę, na mocy której WRN były zobowiązane do wydania istniejącym ogrodom zaświadczeń lokalizacyjnych do końca 1962r. że strony działkowców natomiast istniał obowiązek dostarczenia władzom lokalnym dokumentacji technicznej tyczącej użytkowania danego terenu.

        Pod wpływem zmian struktury społecznej w latach siedemdziesiątych zaczęły powstawać ogrody podmiejskie lokalizowane w większości w odległości, kilku lub kilkudziesięciu kilometrów od miast, a spełniające funkcję kompleksowych terenów rekreacyjnych z częścią przeznaczoną do wspólnego użytku. Przekształciła się też kultura upraw ze zmniejszeniem upraw alimentacyjnych na rzecz trawników, kwiatów i krzewów ozdobnych.

Duży koszt takich przedsięwzięć nie będzie jednak powodem, że tradycyjne działki znikają z powierzchni i świadomości a także z życia śląskich, polskich rodzin. Nawet w Ustawie z 08. 05. 2005 r. zmieniono nazwę ogródków na: Rodzinne Ogrody Działkowe.

       W dalszym ciągu istnieje potrzeba znacznej modernizacji infrastruktury działek, zakończenie regulacji prawnych, a intensywna samorządność na szczeblu lokalnym powinna te akcje zagwarantować.

       Przy okazji wspomnienia dziejów śląskiego ogrodnictwa działkowego nie można pominąć sylwetek zasłużonych działaczy tego ruchu.

Do takich należeli:

-  dr med. Marian Stawiński, prezes Centralnego Związku Towarzystw Ogródków i Osiedli Działkowych, z jego poparcia mocno korzystano na terenie śląska.

-  inż. Eugeniusz Zaczyński, absolwent Politechniki Lwowskiej i Harvardu, uczestnik III Powstania Śląskiego, Zasłużył się głównie w dziedzinie organizacji gospodarki wodnej. W latach 1933-1935, był sekretarzem Okręgowego Związku TOD w Katowicach, był także autorem szeregu publikacji z dziedziny planowania przestrzennego, przestrzennego tym z zakresu ogrodnictwa działkowego.

-  mgr Edmund Baranowski, farmaceuta, który w 1929r. założył aptekę w Hajdukach Wielkich i aktywnie włączył się w działalność Związku TOD.     W1935 roku współorganizował pierwsze na Śląsku półkolonie dla dzieci w ogrodach „Nadzieja i K. Miarki”.

-  Emil Franek, założyciel ogrodów działkowych i organizacji działkowców na Ziemi Rybnickiej, autor koncepcji spółdzielczych form działalności w ruchu działkowym. Długoletni wiceprezes, a w1939 roku prezes Okręgowego Związku.

-  Józef Słomka, długoletni wiceprezes Związku Okręgowego, odpowiedzialny za pracę wychowawczą wśród dzieci i młodzieży w organizacji działkowców, organizator półkolonii dla dzieci, autor publikacji z tego zakresu, oraz szereg innych postaci, którzy swój wolny czas oddawali służbie śląskiego ogrodnictwa.

                    

       Pamiętajcie o ogrodach

       Przecież stamtąd przyszliście

       W żar epoki użyczą wam chłodu

       Tylko drzewa

       Tylko liście…..

       (Janosz Kofta)

Tak pięknie wyraził poeta to, co czuli i wdrażali w życie śląscy działacze, krzewiąc wspaniałą ideę. Idea ta miała różne oblicza: od praktycznego poprzez poznawcze, wychowawcze aż po zawsze pożądane walory rekreacyjne, nawet w najcięższych czasach, kiedy można było tutaj spotkać się z rodziną, w gronie przyjaciół i popatrzeć na bawiące się dzieci.

       Wiemy, że ogródki dostarczały schronienia dla spiskujących robotników przygotowujących powstania śląskie, dla bezrobotnych uprawiających swoje małe poletka, by wyżywić rodzinę. Wreszcie dla dzieci korzystających ze świeżego powietrza. Wszystkie te cele mogły być spełnione właśnie tutaj, pośród zieleni, pięknych kwiatów, krzewów ozdobnych oraz drzewek  owocowych.

Kolejne pokolenia śląskich robotników, nauczycieli, lekarzy, adwokatów czy urzędników mozoliły się, by coraz mocniej rozkwitały te oazy zieleni, spokoju i owocnej pracy. Dzięki takiej postawie młode pokolenia mogły nauczyć się, jak pożyteczne są konsekwentne starania, poparte wiedzą i ochotą. Zyski są więc wielowymiarowe, wielostronne i długoletnie; dlatego świadomość takich rezultatów kierowała wszystkimi znanymi z imienia i bezimiennymi działaczami, którzy poświęcili swój wolny czas i siły dla tej idei.

Korzystamy z tego do dzisiaj, a naszym obowiązkiem jest dopilnować, by ta piękne przesłanie nie zaginęło, nie zagasło, nie zatraciło się w coraz to nowej rzeczywistości.

 

WYKAZ LITERATURY TEMATU

 

- Duś E. Ogrodnictwo działkowe w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. W; Geografia.

  Tom 14. Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego nr 1103 Katowice 1990

- Duś E. Użytkowanie ogrodów działkowych w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym.

  W; Geografia Tom 6. Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego nr 1220 Katowice 1992

- Dziesięć lat pracy Okręgowego Związku Towarzystw Ogródków Działkowych i Osiedli

  Województwa Śląskiego (oprac. T. Rudnicki) Katowice 1938

- Łęcka M., Sznura S,. Pracownicze ogrody działkowe w ROW. Biuletyn Komitetu ds. GOP

- Nałęcz – Gastomski W., Dzieje i rozwój Wielkich Katowic jako ośrodka górnośląskiego

  przemysłu i stolicy autonomicznego województwa śląskiego. Katowice 1926

- Smarzyński H., Henryk Jordan pionier nowoczesnego wychowania fizycznego w Polsce

  Kraków 1958

 

Czasopisma w wyborze:

„Działkowiec Polski”, „Ogrodnictwo Działkowe”. „Działkowiec Śląski” (Śląski Działkowiec).

 

Autor: Anna  Ryba (ROD im. Ligonia w Katowicach)